Przystępując do naświetlenia genezy i rozwoju koncepcji prometejskiej oraz przodującej roli polskiej w tej akcji - należy przede wszystkim poczynić następujące skonstatowania:

l. Twórcą i duszą koncepcji prometejskiej był Marszałek Piłsudski, który jeszcze w roku 1904, w memoriale wystosowanym do rządu japońskiego zwrócił uwagę na konieczność wykorzystania w walce z Rosją licznych narodów nierosyjskich...

zamieszkałych w basenach bałtyckim i czarnomorsko-kaspijskim, podkreślając, że naród polski, z tytułu swej przeszłości historycznej, zamiłowania do wolności i najbardziej zdecydowanej postawy względem zaborców - w walce tej niewątpliwie zajmie czołowe stanowisko, pociągnie za sobą proces emancypacyjny innych narodów uciśnionych przez Rosję. Na specjalną uwagę zasługuje następujący wyjątek z jego memoriału:

„Ta siła Polski i jej znaczenie wśród części składowych państwa rosyjskiego daje nam śmiałość stawiania sobie jako celu politycznego - rozbicie państwa rosyjskiego na główne części składowe i usamodzielnienie przemocą wcielonych w skład imperium krajów. Uważamy to nie tylko jako spełnienie kulturalnych dążeń naszej Ojczyzny do samodzielnego bytu, lecz i jako gwarancję tego bytu, gdyż Rosja pozbawiona swych podbojów, będzie o tyle osłabiona, że przestanie być groźnym i niebezpiecznym sąsiadem.”

2. Genezą ruchu prometejskiego jest odrodzenie narodowe, zapoczątkowane w końcu XIX stulecia wśród licznych narodów zamieszkałych imperium rosyjskie na gruncie procesu socjalnego, powodującego w Rosji procesy rewolucyjne. Nieomal wszystkie partie socjalistyczne, tworzone w środowiskach etnicznie nierosyjskich przyjęły charakter narodowy i do programu swojego na naczelnym miejscu wprowadziły hasło niepodległości. Do tych partii należy zaliczyć partie socjalistyczne: polską, ukraińską, fińską, łotewską, litewską, gruzińską, azerbejdżańską, które w dalszym rozwoju wypadków objęły prymat w ruchu niepodległościowym swoich narodów. Jakkolwiek we wszystkich tych krajach istniały organizacje o czysto narodowym charakterze, wyznające również niepodległość, to jednak partie socjalistyczne tych krajów właśnie dlatego, że wiązały spełnienie swych postulatów niepodległościowych z ruchem socjalnym w Rosji, z konieczności nabierały w swoich zewnętrznych programach więcej bezpośredniości i dynamizmu. W ostatecznym wyniku walki narody basenu bałtyckiego: Polska, Finlandia, Estonia, Łotwa i Litwa zdobyły i utrzymały swą niepodległość - narody basenu czarnomorsko-kaspijskiego: Ukraina, Don, Kubań, Krym, Gruzja, Azerbejdżan, Armenia, Północny Kaukaz, wyemancypowały się politycznie w okresie 1919-1921, utraciły jednak niepodległość wskutek dokonanego zaboru sowieckiego.

3. W latach 1917-1921 - w okresie wyzwalania się narodów w basenach bałtyckim i czarnomorsko-kaspijskim spod wpływów Rosji - Polska była jedynym państwem współdziałającym czynnie z tymi narodami, napotykając w swoich wysiłkach na sprzeciw Koalicji, która przez popieranie białych Rosjan - dążyła do odbudowy monolitu rosyjskiego. Nieco odmiennie zaznaczyły się w tym procesie tendencje Rzeszy Niemieckiej, która specyficznymi metodami politycznymi, pod osłoną wojsk okupacyjnych, ugruntowywała swoje wpływy na Północy (Litwa, Łotwa) - inspirowała na Ukrainie federację polityczną z Rosją (Skoropadski)1/, oraz przeprowadzała próby swojej hegemonii na Kaukazie wbrew interesom politycznym zaprzyjaźnionej z nią wówczas Turcji. Rzeczywiste intencje i cele oraz perfidia ówczesnej polityki niemieckiej zdemaskowane zostało ostatecznie przez traktat brzeski, zawarty z bolszewikami w 1918 roku.

4. Bezpośrednio po utracie niepodległości narodów basenu czarnomorsko-kaspijskiego i definitywnie dokonanego w 1921 roku zaboru przez Sowiety tych terenów, Polska była jedynym państwem w Europie, popierającym materialnie i moralnie tendencje polityczne emigracji prometejskiej. Dopiero po dojściu Hitlera do władzy (1934 rok)2/, zaznaczyło się silnie zainteresowanie tym problemem Rzeszy Niemieckiej - częściowe również Japonii oraz Włoch. Zaznaczyć jednak należy, że mimo wyraźnego uzewnętrznienia propagandowego tych zainteresowań ze strony niemieckiej i wytworzenia na tym odcinku niepożądanej dla nas konkurencji politycznej, reprezentowanej przez Niemcy, zasadniczo odbiegał od podstawowych założeń ideologicznych koncepcji prometejskich - w istocie swej stanowił elastyczną, koniunkturalną platformę dywersji, z możliwościami wykorzystania jej dla bieżących celów polityki niemieckiej w każdym kierunku. Kategorycznie muszę podkreślić, że na tym odcinku politycznym żadnych powiązań ani organizacyjnych, ani ideologicznych pomiędzy nami a Niemcami nie było, i że nasi przyjaciele polityczni w tym okresie współpracy otrzymali od nas wyraźnie sprecyzowane instrukcje - niewiązania się organizacyjnego z Niemcami, lecz wyłącznie wykorzystywania pośrednich możliwości propagandowych na tym terenie. Decyzja polityczna w tej sprawie opracowana była szczegółowo na piśmie w akcie służbowym E[kspozytury] 2 Oddz[iału] II Szt[abu] Gł[ównego] z 1935 r. Wypada mi zaznaczyć, że w tej tak bardzo naówczas skomplikowanej sytuacji politycznej, w której stanowisko Niemiec niewątpliwie silnie zaważyło na umysłach emigracji prometejskiej z nami związanej, kontrahenci prometejscy, reprezentujący autorytatywne przedstawicielstwa nacjonalne, wykazali dostateczną lojalność polityczną.

5. Polskie czynniki polityczne kierujące akcją prometejską na przestrzeni lat 1918- 1939 przestrzegały przez cały czas czynnej współpracy z wyzwalającymi się narodami prometejskimi a później z emigracją polityczną prometejską następujących tez i zasad:

a) Treścią podstawową koncepcji prometejskiej jest walka z każdym ustrojem Rosji imperialistycznej o zdobycie wolności narodów i utworzenie na terenach etnicznie nierosyjskich, obejmujących baseny bałtycki, czarnomorski i kaspijski szeregu państw niepodległych, stanowiących wspólny front obrony przed agresją rosyjską.

b) We wspólnej walce o te cele, we wzajemnym uszanowaniu suwerenności polityczno-państwowej i konieczności wspólnej obrony przed agresją imperializmu rosyjskiego - mieści się realny interes polityczny państw i narodów wchodzących w skład frontu prometejskiego na czele z Polską.

c) We wspólnym interesie solidarnych wysiłków realizacyjnych wyklucza się eksponowanie na zewnątrz wzajemnych sporów wewnętrznych i pretensji sąsiedzkich, stojąc na stanowisku, że głównym celem koncepcji prometejskiej jest zdobycie niepodległości państwowej, a dopiero na dalszym planie ewentualne rozpatrywanie spornych zagadnień. Zgodnie z tym stanowiskiem należy podkreślić, że w ramach polsko-ukraińskiego zagadnienia prometejskiego wyeliminowany był odcinek związany z postulatami politycznymi Ukraińców w Polsce. Stwierdzić mogę ponad wszelką wątpliwość, że politycy ukraińscy (petlurowcy)3/, występujący dość często z propozycjami organizacyjnego powiązania z akcją prometejską wewnętrznych organizacji politycznych ukraińskich, spotykali się z naszej strony z kategorycznym sprzeciwem. Nie znaczy to wcale, że nie byli oni wcale w kontakcie politycznym z politykami ukraińskimi z Wołynia i Małopolski Wschodniej i że nie mieli możliwości inspiracyjnych na tym odcinku politycznym. W każdym razie respektowali zasadę traktowania Wołynia i Małopolski Wschodniej jako integralnej części Rzeczpospolitej i jako terenów politycznych, sferę zainteresowań polskiej polityki wewnętrznej.

d) Istota polityczna, zawarta w zasadzie wzajemnego uszanowania suwerenności politycznej w imię wspólnego interesu politycznego powoduje konieczność traktowania wszystkich stron politycznych prometejskich, jako równych kontrahentów politycznych, tym samym nadaje akcji prometejskiej wyraźny charakter polityczny i wyklucza metodę agencyjnego charakteru współpracy. Ten pogląd był przez miarodajne czynniki polityczne polskie ściśle przestrzegany i niesłusznym jest twierdzenie, jakoby Sztab Polski traktował emigrację prometejską wyłącznie jako instrument polityczny dla doraźnych celów dywersji.

6. Koncepcja prometejska nie miała poparcia organizacyjnego ani też politycznego w poszczególnych partiach politycznych polskich zarówno na lewicy jak w centrum i na prawicy. Równocześnie należy stwierdzić, że również w obozie piłsudczykowskim ideologia ta miała dużo przeciwników, co zwłaszcza w ostatnich latach przed wojną wyraźnie się uzewnętrzniło w licznych polemikach publicystycznych. Natomiast obiektywnie należy stwierdzić, że w młodych kołach ND i w szeregach innych organizacjach młodzieżowych opozycyjnych, problem prometejski podejmowany był samorzutnie - pozytywnie, i zyskiwał zwolenników. Wystarczy przestudiować artykuły drukowane w ostatnich latach przed wojną, w takich pismach, jak “Prosto z mostu”, “Kamena”, “Zet”, “Przegląd Katolicki”, “Kultura Poznańska” i “Przełom”, aby się przekonać jak głęboko utrwalać się zaczęły poglądy prometejskie w szerokich kołach Młodej Polski.

Współpracę polsko-prometejską, w której czynnik polski zajmował politycznie zawsze przodującą pozycję, wypada podzielić na pięć okresów charakterystycznych, uwarunkowanych wewnętrzną i zewnętrzną sytuacją polityczną.

Pierwszy okres obejmuje lata 1918-1921, w których Polska z jednej strony w wojnie z bolszewikami i Ukraińcami utrwala swoje granice na Kresach Wschodnich, z drugiej zaś wyrównuje swoje porachunki z Niemcami na Zachodzie poprzez powstania poznańskie, śląskie oraz partycypuje w akcjach plebiscytowych w Warmii i Mazurach, na Śląsku Cieszyńskim, na Spiszu i Orawie.

W tym okresie w basenie bałtyckim odradzają się państwowo Finlandia, Estonia, Litwa i Łotwa, w stosunku do których Polska jako jedna z pierwszych państw występuje z propozycją uznania ich egzystencji politycznej de facto i de iure, podkreślając bardzo wyraźnie na przykładzie łotewskim pełne uszanowanie ich suwerenności państwowej.

W basenie czarnomorsko-kaspijskim emancypują się kolejno: Ukraina, Krym, Gruzja, Azerbejdżan, Don, Kubań, oraz północny Kaukaz, równocześnie przejawiają się tendencje odrodzenia narodowego Idei-Uralu4/ i Turkiestanu, ograniczając jednak wyłącznie do zwołania tzw. Zgromadzeń Narodowych. Do istotnych aktów politycznych, dokumentujących rolę Polski w odrodzeniowym procesie prometejskim na Południu zaliczyć należy: zawarcie polsko-ukraińskiego sojuszu wojskowego i politycznego (tzw. “umowa warszawska”)5/, wyprawa Piłsudskiego na Kijów (wyraz związania operacji wojskowych z politycznymi podstawami prometejskimi)6/, wyznaczenie posła Rzeczpospolitej na Ukrainie,7/ akredytowanie posła Polski na Kaukazie, wyznaczenie Misji Wojskowej na Kaukaz,8/ zwrócenie się prezydenta Tatarskiego Zgromadzenia Narodowego na Krymie do Ligi Narodów z wnioskiem, aby Polska objęła protektorat nad Krymem.9’ Bezpośrednimi współpracownikami Marszałka Piłsudskiego w tym okresie politycznym byli: Jodko Witold,10/ Filipowicz Tytus,11/ śp. gen. Stachiewicz Julian,12/ śp. płk Sławek Walery,13/ płk Schaetzel Tadeusz,14/ śp. mjr Czarnecki, min. Zaleski August,15/ śp. min. Wasilewski Leon,16/ min. Józefski [właść. Józewski],17/ nacz[elnik] Wydz[iału] M.S.Z. Lukasiewicz,18/ śp. Hołówko Tadeusz,19/ dyr. Szumlakowski,20/ dyr[ektor] Dąbski ss, radca Arciszewski,21/ mjr Jędrzejewicz Wacław,22/ min. Kno11.23/

Drugi okres przypada na lata 1921-1923, w którym Polska po traktacie ryskim występuje na drogę realizacji państwowej wspólnie z państwami bałtyckimi, organizacje państwowe basenu czarnomorsko-kaspijskiego kolejno utrącają swoją niepodległość na skutek zaboru sowieckiego, autorytatywnie ich przedstawicielstwa wstępują zaś na emigrację, gdzie kontynuują swoją pracę polityczną. Ostatnie rządy i przedstawicielstwa polityczne państw prometejskich emigrują:

1. Rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej - do Polski, Francji i Czechosłowacji.

2. Rząd Gruziński - do Francji.

3. Rząd Azerbejdżański - do Turcji.

4. Rządy kubański i doński - do Czechosłowacji.

5. Centrum Narodowe Góralskie - do Turcji.

6. Centrum Narodowe Ormiańskie - do Francji.

7. Centra Narodowe Tatarskie (Krym, IdeI-Ural, Turkiestan) - do Turcji, Francji i Polski.

W tym okresie Marszałek Piłsudski pozostaje jeszcze u władzy - początkowo w charakterze Naczelnika Państwa, później przejściowo jako szef Sztabu Głównego. W układzie personalnym polskich sił dyspozycyjnych w zasadzie nie zachodzą żadne zmiany, z tym że partycypują z urzędu w sprawach prometejskich ówcześni p.p. szefowie Sztabu Głównego: p. gen. Sikorski Władysław, p. gen. Haller Stanisław25/ oraz szef Oddziału II Sztabu Głównego płk dypl. Matuszewski.26/

Problem prometejski wchodzi na drogę współpracy Polski z emigracjami politycznymi, pozostającymi w kontakcie oficjalnym z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, naszymi placówkami zagranicznymi w Stambule, w Bukareszcie, w Pradze, w Teheranie i Paryżu, oraz ze Sztabem Głównym. Już w roku 1922 przyjęta została do Armii Polskiej pierwsza grupa oficerów gruzińskich, proponowanych przez rząd gruziński.

Trzeci okres - lata 1923-1926, w którym Marszałek Piłsudski usunął się od władzy, jest okresem, w którym ówczesne rządy polskie wyeliminowały problem prometejski ze swojego programu politycznego. Wypada podkreślić, że w tym okresie bolszewicy w całej rozciągłości realizują tezy narodowościowe Stalina na terenach etnicznie nierosyjskich Imperium, przez powołanie do życia Autonomicznych Republik Narodowych, likwidując równocześnie ostatnie odruchy niepodległościowe elementów narodowych na tych terenach.

W tej fazie rozwoju stosunków politycznych kontaktują się nadal z emigracjami prometejskimi bez wiedzy i decyzji rządu: na odcinku wojska płk dypl. Schaetzel Tadeusz, śp. mjr dypl. Czarnecki i kpt. Suchanek Henryk27/ - na odcinku Ministerstwa Spraw Zagranicznych Nacz. Wydz. Wschodniego Łukasiewicz. Wyjątek pod względem politycznego traktowania ze strony autorytatywnych oficjalnych czynników rządowych stanowił odcinek gruziński, który miał poparcie polityczne zarówno u ówczesnego pana ministra spraw zagranicznych (min. Skrzyński)28/, jak i u pana szefa Sztabu Głównego (p. gen. Haller Stanisław).

Czwarty okres - lata 1926-1932 - od powrotu Marszałka Piłsudskiego do władzy do zawarcia paktu nieagresji z bolszewikami - to okres najbardziej zdecydowanej, organizacyjnej i aktywnej współpracy z organizacjami prometejskimi.

W roku 1927 problem prometejski jako temat polityczny zostaje organizacyjnie i referencko ustawiony zarówno w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, jak i w Sztabie Głównym. W uprzednich bowiem okresach koncentrował się on w poszczególnych wyższych szczeblach osobowych, nie posiadał odpowiedniej stałej komórki referenckiej, przygotowującej i skupiającej potrzebne elementy. Nastąpiło obecnie ścisłe powiązanie i uzgodnienie współpracy pomiędzy Ministerstwem Spraw Zagranicznych i Sztabem Głównym, jako czynnikami bezpośrednio reprezentującymi politycznie temat prometejski, oraz z M.S. Wojsk. i M.S. Wewn., jako czynnikami pośrednio zahaczającymi o ten problem (wojsko - oficerowie kontraktowi i M.S. Wewn. - aspekt wewnętrznej polityki na odcinku ukraińskim).

Równocześnie przystąpiono na odcinku współpracy z narodowymi organizacjami prometejskimi do uporządkowania i unormowania elementów organizacyjnych i podstaw politycznych.

Z ważniejszych posunięć realizacyjnych oraz wydarzeń politycznych w omawianym okresie wymienić należy:

I. - na odcinku ogólnoprometejskim:

1. Utworzenie Instytutu Wschodniego w Warszawie z programem studiów Bliskiego i Dalekiego Wschodu - z równoczesnym potraktowaniem tej instytucji jako instrumentu politycznego dla spraw ogólnoprometejskich.

2. Powołanie do życia przy Instytucie Wschodnim w Warszawie Orientalistycznego Koła Młodych, jako organizacji młodzieżowej, poświęcającej się sprawom ogólnoprometejskim - z Ekspozyturami w Krakowie, Wilnie i Charbinie.

3. Stworzenie pisma “Wschód” (kwartalnik) poświęconego sprawom prometejskim.

4. Stworzenie stypendiów naukowych dla studentów prometejskich w Warszawie, Wilnie, Poznaniu, Krakowie, Paryżu, Berlinie, Kairze.

5. Stworzenie 4-ech klubów prometejskich: w Warszawie, Paryżu, Helsinkach i Charbinie.

6. Stworzenie w Paryżu i Helsinkach periodycznych czasopism (miesięcznik): “Promethee” i “Prometheus”, jako organów dla propagandy zewnętrznej.

7. Nawiązanie współpracy z “France - Orient” w Paryżu.